Empatia

zapomniana sztuka obecności

„Empatia to nie współodczuwanie – to współbycie.”

„Nie mogę poznać twojego bólu. Ale mogę usiąść obok ciebie, kiedy go przeżywasz.”
— Carl R. Rogers

Empatia – termin nadużywany, zjawisko nierozumiane

Współczesna narracja społeczna chętnie posługuje się terminem empatii, jednak bardzo często w sposób uproszczony, niekiedy wręcz błędny. W potocznym rozumieniu empatia bywa utożsamiana z „odczuwaniem emocji innych” lub „wchodzeniem w cudze buty”. W rzeczywistości empatia nie polega na przejmowaniu emocjonalnych stanów drugiego człowieka – to nie symbioza afektywna, lecz głęboko ugruntowana umiejętność stwarzania psychicznej przestrzeni, w której drugi człowiek może przeżywać swoje emocje w sposób autentyczny i nieocenzurowany.

Empatia nie jest zatem zjawiskiem emocjonalnego rezonansu, lecz aktem dojrzałego współistnienia psychicznego, wymagającego kompetencji regulacyjnych, refleksyjności i wytrenowanej zdolności do mentalizacji.

Psychologia empatii – między afektem a mentalizacją

W literaturze psychologicznej empatia dzielona jest zazwyczaj na dwie główne komponenty:

Empatia afektywna – zdolność do emocjonalnego współodczuwania, często automatyczna i niewerbalna (związana z aktywnością neuronów lustrzanych).
Empatia poznawcza (perspektywiczna) – świadome przyjęcie perspektywy drugiego człowieka, bez zatracenia granic „ja” i „ty”.

Tymczasem empatia terapeutyczna, o której piszę jako praktyk, to zjawisko bardziej złożone. To raczej forma regulacyjnej obecności – bycia obok drugiego człowieka, nie w jego miejscu. To akt komunikacyjnej otwartości, który mówi: „Masz prawo do swoich emocji. Ja ci ich nie odbiorę, nie ocenię, nie zminimalizuję. Ja przy tobie zostanę.”

Statystyki i badania – empatia zanika?

Badania przeprowadzone w USA na grupie ponad 14 000 studentów w latach 1979–2009 (Konrath, O’Brien & Hsing, 2011) wykazały, że:

Poziom empatii wśród młodych dorosłych spadł o ponad 40% w ciągu trzech dekad.
Największy spadek dotyczył tzw. empatii perspektywicznej – umiejętności wczuwania się w cudzy punkt widzenia.

Jednocześnie rośnie liczba osób deklarujących uczucie osamotnienia i emocjonalnej alienacji. W Polsce, według badań CBOS (2022), aż 53% młodych dorosłych deklaruje brak osoby, z którą mogą szczerze porozmawiać o swoich emocjach.

Empatia w praktyce terapeutycznej – obecność zamiast odpowiedzi

W pracy z osobami uzależnionymi i współuzależnionymi empatia nie oznacza mówienia: „Rozumiem cię”, bo często nie rozumiem – nie mam twojej historii, twojego bólu, twojego tła. Oznacza raczej mówienie (często bez słów): „Nie wiem, jak to jest być tobą. Ale chcę być przy tobie, gdy mówisz, kim jesteś.”

Empatia wymaga zatem:

powściągliwości poznawczej – nie zakładam, że wiem więcej niż rozmówca,
tolerancji na niepewność – akceptuję to, co niewypowiedziane i niejasne,
suspendowania własnych reakcji emocjonalnych – nie jestem tu po to, by się poruszyć, ale by towarzyszyć.

Empatia w kontekście psychoterapii i uzależnień

W praktyce terapeutycznej – zwłaszcza w pracy z osobami uzależnionymi, współuzależnionymi czy DDA – empatia przybiera formę „emocjonalnej obecności”. To obecność bez oceny, bez ingerencji, bez przymusu zmiany. To komunikat: „Masz prawo czuć to, co czujesz, a ja nie chcę tego zmieniać – chcę cię tylko usłyszeć.”

W badaniu przeprowadzonym przez Amerykańskie Towarzystwo Terapii Uzależnień (2021), 85% osób wychodzących z uzależnienia wskazało, że najbardziej transformującym doświadczeniem terapeutycznym była „bezwarunkowa obecność” terapeuty – nie jego porady czy interpretacje.

Czego nie nazywamy empatią?

Pocieszania na siłę („Nie martw się, wszystko będzie dobrze”)
Przejmowania emocji („Teraz ja też się rozpłaczę”)
Udzielania rad („Na twoim miejscu zrobiłbym tak i tak”)
próbą ratowania drugiego człowieka z jego emocji,
emocjonalnym „zarażeniem się” jego stanem,
„wiedzeniem lepiej”, co on/ona czuje,
ani tym bardziej – przyspieszaniem czyjegoś procesu emocjonalnego.

Deficyt empatii w społeczeństwie informacyjnym

W dobie przyspieszenia, ekonomizacji relacji i kultury instant, empatia staje się umiejętnością rzadką, a niekiedy wręcz niezrozumiałą.

Zgodnie z metaanalizą University of Michigan (2010), poziom empatii wśród studentów amerykańskich spadł o 40% w ciągu ostatnich 30 lat, przy czym najniższe wskaźniki zanotowano po 2000 roku.
W Polsce, badania CBOS (2022) wskazują, że 66% respondentów myli empatię z „umiejętnością doradzania i poprawiania nastroju innym”, a tylko 18% prawidłowo identyfikuje empatię jako umiejętność bycia z emocjami drugiej osoby bez ich oceny i zmieniania.

Empatia a cierpliwość emocjonalna

Empatia to przede wszystkim cierpliwość emocjonalna – zgoda na proces, który nie jest nasz, który się toczy w rytmie nieznanym, nieprzewidywalnym, często nielogicznym. To gotowość, by siedzieć obok kogoś, kto płacze – nie pytając: „Kiedy ci przejdzie?”, tylko mówiąc oczami: „Jestem tu, dopóki potrzebujesz.”

Zakończenie – empatia jako etyczna postawa

Empatia jest nie tylko kategorią psychologiczną, ale także postawą etyczną – przejawem głębokiego szacunku dla odrębności i podmiotowości drugiego człowieka. Jest milczącym uznaniem, że emocje drugiego człowieka nie potrzebują korekty – lecz obecności.

„Człowiek potrzebuje drugiego człowieka nie po to, by zostać naprawionym, ale po to, by móc istnieć z całą swoją złożonością.”
– mgr Anna Markowska

mgr Anna Markowska

psycholog, terapeuta, terapeuta uzależnień