„Być sobą”

autentyczność i wewnętrzna spójność w procesie zdrowienia psychicznego

„Prawdziwe ja rodzi się wtedy, gdy przestajemy grać role, które zbudowaliśmy w odpowiedzi na oczekiwania świata.”
— Carl Gustav Jung

Wstęp

W dobie powszechnego przystosowania społecznego, intensyfikacji ról tożsamościowych oraz narcystycznych narracji promujących samodoskonalenie, autentyczność staje się nie tyle wyborem, co aktem odwagi. W psychoterapii, zwłaszcza w pracy z osobami uzależnionymi, kategoria wewnętrznej spójności stanowi jeden z fundamentów trwałego zdrowienia, jednak jej osiągnięcie wiąże się z koniecznością głębokiej dekonstrukcji społecznych masek, ról adaptacyjnych i przekroczenia tzw. strefy komfortu emocjonalnego.

Rola społeczna a dezintegracja Ja

Zgodnie z koncepcją Ervinga Goffmana (1959), każdy człowiek odgrywa role niczym aktor na scenie społecznej. W psychologicznym ujęciu, te role – często nabywane w wyniku doświadczeń z dzieciństwa, lęku przed odrzuceniem lub presji przynależności – pełnią funkcję obronną. Pozwalają przetrwać, ale często kosztem dezintegracji Ja i odcięcia od autentycznych przeżyć.

Osoby uzależnione wyjątkowo często funkcjonują w trybie „dostrajacza społecznego” –
jednostki skanującej otoczenie pod kątem oczekiwań i dopasowującej swoje zachowanie w sposób nieadekwatny do wewnętrznych potrzeb. W efekcie powstaje zjawisko fałszywego self (Winnicott, 1960), w którym jednostka traci dostęp do prawdziwej ekspresji siebie, ulega alienacji i pogłębia swoją zależność od zewnętrznych regulatorów nastroju – w tym substancji psychoaktywnych.

Autentyczność – czym jest i dlaczego tak trudno ją osiągnąć?

Autentyczność nie oznacza spontaniczności czy „mówienia wszystkiego, co się myśli”, ale raczej zgodność między przeżywaną tożsamością a jej ekspresją. To stan, w którym zachowanie jednostki jest zbieżne z jej wartościami, emocjami i przekonaniami – nawet jeśli oznacza to bycie nieakceptowanym przez otoczenie.

Problem w tym, że większość ról społecznych jest nieświadoma i silnie zakorzeniona w
mechanizmach obronnych. Osoby uzależnione często funkcjonują w takich rolach jak:

• Bohater – ukrywający chaos emocjonalny pod pozorem siły i kontroli.
• Dostrajacz – nadmiernie koncentrujący się na cudzych emocjach i zaniedbujący własne.
• Zbawca – przejmujący odpowiedzialność za innych, by uniknąć konfrontacji z własną pustką.
• Zbuntowany – cyniczny, opozycyjny, agresywny – maskujący lęk przed bliskością.

Wyjście z tych ról jest trudne, ponieważ ich porzucenie narusza status quo psychiczny i grozi dezintegracją fałszywej tożsamości, wokół której jednostka przez lata organizowała swoje funkcjonowanie.

Strefa komfortu a neurotyczne przywiązanie do znanego cierpienia

Badania (Brown & Ryan, 2003) wskazują, że osoby uzależnione mają obniżony poziom świadomości intrapsychicznej i silniejsze tendencje do unikania dyskomfortu emocjonalnego. Strefa komfortu – choć często źródłem cierpienia – jest znana, przewidywalna i nie wymaga konfrontacji z lękiem egzystencjalnym. Autentyczność natomiast wymaga wyjścia poza tę strefę i zmierzenia się z pytaniami:

• Kim jestem, gdy nie jestem „potrzebny”?
• Czy potrafię żyć bez aprobaty innych?
• Jakie uczucia pojawiają się, gdy przestaję kontrolować swój wizerunek?

Wewnętrzna spójność jako proces, nie stan

Autentyczność nie jest czymś, co się „ma” – jest dynamicznym procesem aktualizowania siebie, integracją Ja rozproszonego w różnych rolach. Wewnętrzna spójność to zdolność do życia w zgodzie ze sobą, mimo nacisków społecznych, wstydu czy lęku. Badania prowadzone przez Authenticity Research Group (Kernis & Goldman, 2006) wykazują, że osoby przejawiające wysoki poziom autentyczności rzadziej zapadają na zaburzenia lękowe, wykazują wyższy poziom satysfakcji życiowej oraz lepsze wskaźniki skuteczności terapii uzależnień.

Psychoterapia – przestrzeń dekonstrukcji i rekonfiguracji ról

W praktyce terapeutycznej, autentyczność nie jest celem samym w sobie, lecz środkiem do odzyskania sprawczości i kontaktu z własnym Ja. Proces ten obejmuje:

• Nazwanie ról i masek – uświadomienie ich funkcji i kosztów psychicznych.
• Praca nad emocjami pierwotnymi – z którymi role miały chronić przed konfrontacją (np. wstyd, lęk przed odrzuceniem).
• Doświadczenie autentycznego kontaktu – w relacji terapeutycznej, wolnej od ocen i oczekiwań.
• Budowanie nowej narracji tożsamościowej – opartej na wartościach, nie na przystosowaniu.

Zakończenie

Autentyczność nie jest „powrotem do siebie” – jest odwagą bycia sobą po raz pierwszy, często wbrew dotychczasowym wzorcom przetrwania. W terapii uzależnień stanowi jeden z najtrudniejszych, ale i najgłębiej transformujących elementów procesu zdrowienia.

„Dopóki nie uczynisz nieświadomego świadomym, będzie kierować twoim życiem i nazwiesz to przeznaczeniem.”
— Carl Gustav Jung

mgr Anna Markowska

psycholog, terapeuta, terapeuta uzależnień